Projekty inwestycyjne polegające na modernizacji oświetlenia ulicznego w gminie uchodzą, za stosunkowo łatwe. Dla przeciętnego użytkownika infrastruktury wystarczy wymienić oprawy na nowe LED-owe i temat się zamyka – gmina uzyskuje efektywność energetyczną i zaoszczędza znaczące środki, a tym samym poprawia jakość życia oraz bezpieczeństwo mieszkańców. Z kolei dla większości samorządowców temat wydaje się zbyt trudny lub niemożliwy do zrealizowania, ponieważ oświetlenie uliczne w większości stanowi majątek operatorów sieci dystrybucyjnych lub ich spółek zależnych. W związku z czym to na operatorze ciąży obowiązek utrzymania oświetlenia – jest to jego własność i gmina nie może ingerować w ulepszenia na nie swoim majątku. To właśnie dlatego postępy związane z modernizacją tej infrastruktury w polskich gminach idą tak słabo – gminy mają ograniczone możliwości w negocjacjach z operatorami, a operatorzy nie mają za bardzo interesu w modernizacji, która zapewni zmniejszenie poboru mocy – mniej poboru mocy, to niższe kwoty na fakturach, a więc i mniejszy zarobek.
W Polsce jest jednak kilka przykładów gmin i miast, które postanowiły podjąć się wyzwania i dokonać kompletnej modernizacji oświetlenia, przykład Gminy Sulików to przykład samorządu, który pokazuje, że takie przedsięwzięcie się opłaca nawet w mniejszych miejscowościach, gminach wiejskich.
Problemy własnościowe infrastruktury oświetleniowej w gminach.
Infrastruktura oświetleniowa w gminach ma charakter różny i to budzi już na początku istotne problemy natury organizacyjnej i prawnej. Jednocześnie niewłaściwa identyfikacja struktury majątkowej uniemożliwia skorzystanie przez JST z dotacji oraz innych środków finansowania zewnętrznego – dotacje wymagają wykazania, że majątek objęty dotacją jest majątkiem gminy, a nie operatora. W tym przypadku należy wyróżnić kilka rodzajów własności przy uwzględnieniu tego, że inną własność stanowią słupy oraz oprawy oświetleniowe:
- Właścicielem słupa i oprawy jest gmina – rozwiązanie najlepsze z punktu widzenia gminy,
- Właścicielem słupa i oprawy jest operator (własność wydzielona)
- Właścicielem słupa jest operator, a właścicielem oprawy jest gmina (własność skojarzona),
- Właścicielem słupa jest operator dystrybucyjny, a właścicielem oprawy jest spółka zależna operatora dystrybucyjnego w związku z czym musi płacić dzierżawę słupa,
- Własność inna lub nieznana,
Problem zaczął być poważny na początku lat 2000, kiedy tzw. „wielka piątka” (Tauron, Energa, Enea, PGE, RWE/Stoen) przejęły infrastrukturę energetyczną w Polsce, w tym sieci dystrybucyjne średniego napięcia, niskiego napięcia oraz wysokiego napięcia (sieci najwyższych napięć NN są w posiadaniu PSE). Tym samym operatorzy stali się w większości właścicielami infrastruktury oświetleniowej, a skład struktury własnościowej w większości został przyjęty „na oko”. Problem w tym, że w większości przypadków infrastruktura ta była budowana przez jednostkę państwową – „Energetyka” oraz przez konkretne JST, dokumenty potwierdzające własność przez gminy w znaczącym stopniu nie istnieją z powodu tego, że maja już historyczny charakter. Operatorzy proponowali więc gminom wykonanie inwentaryzacji w oparciu o spis z natury i wychodząc z założenia, że „który punkt świetlny jest podłączony do naszej szafki oświetleniowej stanowi naszą własność, a nie gminy”.
Problem miały rozwiązać tzw. porozumienia ciechocińskie, dzięki którym operatorzy mieli przekazać własność infrastruktury oświetleniowej gminom, a te samodzielnie miały sobie poradzić z pozyskaniem środków na modernizację. Porozumienia ciechocińskie skończyły się jednak jedynie na deklaracji i do właściwych działań legislacyjnych nigdy nie doszło.
Ostatecznie więc majątek gminy stanowi zazwyczaj mniej niż połowa infrastruktury oświetleniowej, a w wielu gminach majątku gminy nie ma w ogóle.
Punkt operatora w miejscowości Bierna. Zdjęcie z inwentaryzacji oświetlenia
Problem realizacji obowiązków prawnych JST wynikających z ustawy o samorządzie gminnym.
Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym z dnia 8 marca 1990 r. gmina jest zobowiązana do (art. 7. Ust 1. Pkt 3) do zadań własnych gminy należą sprawy w zakresie wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadów komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz.
Przepis ten został rozszerzony w ustawie prawo energetyczne w art. 18 rozszerza zakres obowiązków gminy (przypadek tego rozszerzenia pozostawię tutaj bez komentarza, aczkolwiek proszę zwrócić uwagę, że zakres normowania wykracza poza kompetencje prawne samego aktu głównego). Zgodnie z art. 18 ust. Pr. ener.
1. Do zadań własnych gminy w zakresie zaopatrzenia w energię elektryczną, ciepło i paliwa gazowe należy:
1) planowanie i organizacja zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe na obszarze gminy;
2) planowanie oświetlenia znajdujących się na terenie gminy:
a) miejsc publicznych,
b) dróg gminnych, dróg powiatowych i dróg wojewódzkich,
c) dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 645, 760, 1193 i 1688), przebiegających w granicach terenu zabudowy,
d) części dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z dnia 27 października 1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 2483 i 2707 oraz z 2023 r. poz. 760, 1193 i 1688), wymagających odrębnego oświetlenia:
– przeznaczonych do ruchu pieszych lub rowerów,
– stanowiących dodatkowe jezdnie obsługujące ruch z terenów przyległych do pasa drogowego drogi krajowej;
3) finansowanie oświetlenia znajdujących się na terenie gminy:
a) ulic,
b) placów,
c) dróg gminnych, dróg powiatowych i dróg wojewódzkich,
d) dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, przebiegających w granicach terenu zabudowy,
e) części dróg krajowych, innych niż autostrady i drogi ekspresowe w rozumieniu ustawy z dnia 27 października 1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym, wymagających odrębnego oświetlenia:
– przeznaczonych do ruchu pieszych lub rowerów,
– stanowiących dodatkowe jezdnie obsługujące ruch z terenów przyległych do pasa drogowego drogi krajowej;
4) planowanie i organizacja działań mających na celu racjonalizację zużycia energii i promocję rozwiązań zmniejszających zużycie energii na obszarze gminy;
5) ocena potencjału wytwarzania energii elektrycznej w wysokosprawnej kogeneracji oraz efektywnych energetycznie systemów ciepłowniczych lub chłodniczych na obszarze gminy.
Obecne regulacje prawne stwarzają więc istotne problemy gminom i wymuszają na gminach podejmowanie działań, do których nie mają w praktyce żadnych możliwości i są skazani na łaskę lub niełaskę operatorów.
Nie inne problemy pojawiły się w przypadku gminy Sulików, która jest przykładem tytułowego opracowania.
Mapa inwentaryzacyjna Sulikowa.
Założenia koncepcji inwestycyjnej w gminie Sulików.
Pierwszy kontakt z gminą miałem w 2022, gdy skontaktowali się w sprawie przeprowadzenia inwentaryzacji oświetlenia ulicznego. Wówczas jeszcze nie zdawałem sobie sprawy z tego z jakimi dylematami będziemy się mierzyć, ale nie chodzi o to, aby robić to co jest łatwe. W trakcie inwentaryzacji:
- stwierdzono rozbieżności pomiędzy własnością wskazywaną przez operatora oraz własnością wynikającą ze spisu z natury,
- zidentyfikowano istotne ubytki i uszkodzenia infrastruktury oświetleniowej,
- zidentyfikowano oprawy rtęciowe, które wskazywane były jako oświetlenie sodowe,
- zidentyfikowano oprawy, które nie występowały w żadnych spisach inwentaryzacyjnych zarówno operatora, jak i gminnych,
W trakcie prowadzenia czynności audytowych opracowano już wstępne założenia koncepcji inwestycyjnej gminy. W jej ramach zdefiniowano konieczność:
- wymiany opraw sodowych i rtęciowych będących w majątku gminy na oprawy LED,
- budowę własnej linii zastępczej wraz z postawieniem własnych słupów oświetleniowych wraz z oprawami LED,
- dobudowę nowych punktów świetlnych w miejscach newralgicznych, a mających istotny wpływ na bezpieczeństwo mieszkańców, w szczególności przejścia dla pieszych oraz przystanki autobusowe,
- zastosowania systemu inteligentnego sterowania oświetleniem DALi lub Astro-Dim
Na podstawie inwentaryzacji oszacowano wartości i ilości infrastruktury oświetleniowej. Przed rozpoczęciem inwestycji.
Zostały zebrane i opisane 1174 oprawy oświetleniowe należące do Gminy Sulików (159 szt.) lub TAURON Nowe Technologie SA (1015 szt.). Dodatkowo na majątku Gminy Sulików znajdowały się 4 słupy – konstrukcje nośne – bez opraw, do ewentualnego wykorzystania, a na majątku TAURON Dystrybucja SA znajdowały się 342 konstrukcje nośne na linii przesyłowej (skojarzonej), najczęściej przelotowe, które docelowo również mogłyby zostać zaopatrzone w oprawy LED.
| Punkty gminne | |
| suma | 163 |
| Soda | 141 |
| LED | 17 |
| Hg | 1 |
| Słup bez oprawy | 4 |
| Punkty TAURON | |
| suma | 1357 |
| Soda | 828 |
| LED | 150 |
| Hg | 3 |
| Słup bez oprawy | 342 |
Nakłady inwestycyjne oszacowano określając konieczność wyprowadzenia nowych szafek oświetleniowych, dostawienie nowych słupów z oprawami oraz pociągnięcie przewodów zasilających – kablowych.
Szacunkowa wycena nakładów inwestycyjnych w wariancie I
| Lp. | Zadanie | Ilość | Cena jednostkowa | Wartość |
| 1 | Wartość opraw LED | 1178 | 765,00 zł | 901 170,00 zł |
| 2 | Montaż, demontaż i utylizacja opraw | 1178 | 225,00 zł | 265 050,00 zł |
| 3 | Wyniesienie szaf oświetleniowych ze stacji trafo | 20 | 4 000,00 zł | 80 000,00 zł |
| 4 | Budowa punktów zastępczych do linii TAURON-a | 1015 | 5 750,00 zł | 5 836 250,00 zł |
| 5 | Budowa nowych punktów oświetleniowych | 181 | 6 550,00 zł | 1 185 550,00 zł |
| 6 | Wymiana przewodów zasilających oprawy oraz bezpieczników | 1178 | 75,00 zł | 88 350,00 zł |
| Razem netto [PLN] | 8 356 370,00 zł | |||
| Razem brutto [PLN] | 10 278 335,10 zł |
Dzięki zaplanowanej inwestycji oraz jej zakresu oszacowano możliwe oszczędności i wydatki inwestycyjne w związku z realizacją projektu. Na podstawie sporządzonego audytu oszacowano poziom oszczędności oraz efekty rzeczowe i ekologiczne.
| Kluczowe Parametry Projektu LED | Przed Modernizacją | Po modernizacji | Zmiana | % |
| Moc zainstalowana [kW] | 101,42 | 43,18 | -58,24 | -57,43% |
| Normatywny czas eksploatacji [h] | różny | różny | ||
| Zużycie energii [MWh/rok] | 320,38 | 112,33 | -208,05 | -64,94% |
| Współczynnik emisji CO2 | 0,708 | 0,708 | ||
| Emisja CO2 [Mg]/rok | 226,83 | 79,53 | -147,30 | -64,94% |
| Liczba zmodernizowanych opraw [szt.] | 1174 | 1178 | 4 | 0,34% |
| Wartość inwestycji [zł] | ||||
| Oszczędność na energii [zł] | 448 535,06 | 157 267,97 | -291 267,09 | -64,94% |
Jak więc widać, na podstawie wyliczeń potencjalne oszczędności na energii elektrycznej z tytułu oświetlenia są dość znaczące, szczególnie dla gminy wiejskiej, która ma spore ograniczenia budżetowe w zakresie realizacji tego typu przedsięwzięć. W przypadku takich miejscowości każda złotówka oszczędności ma duże znaczenie. W przypadku oszczędności rocznej na poziomie, bez mała, 300 tys. PLN to w perspektywie kilku lat modernizacja ładnego kawałka drogi i rozwój innych inwestycji gminnych. W analizach nie uwzględniono jednak analizy ekonomicznej (społecznej) realizacji projektu, a tutaj należy szczególnie zwrócić uwagę na:
- zmniejszenie ilości wypadków i innych kolizji drogowych,
- zredukowanie wypadków, w wyniku których mogą powstawać roszczenia wobec Gminy,
- znaczące zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców, a w szczególności dzieci i młodzieży dojeżdżającej z mniejszych miejscowości do szkół podstawowych oraz do szkół średnich w pobliskim Zgorzelcu,
- zmniejszenie zanieczyszczenia światłem – korzyści ekologiczne dla awifauny,
- zwiększenie kontroli nad utrzymaniem infrastruktury – dzięki realizacji projektu gmina nie musi się prosić u operatora o naprawę uszkodzonych punktów, lecz realizuje je sama,
Jest to też przedsięwzięcie długoterminowo przynoszące korzyści. W przypadku konieczności kolejnej modernizacji oświetlenia gmina będzie już posiadać własne punkty świetlne, gdzie wymiana oprawy jest wydatkiem znacznie mniejszym i realizacją szybszą niż ponowne układanie przewodów kablowych.
Szczęśliwie Gmina Sulików otrzymała dotację na realizację projektu w ramach programu Polski Ład Program Inwestycji Strategicznych, w których gmina uzyskała dofinansowanie na poziomie ponad 7 mln PLN.
Nie był to nabór „Rozświetlamy Polskę”, który de facto był prezentem dla operatorów, lecz jeden z pierwszych naborów, w którym kierownictwo urzędu gminy uznała, że modernizacja oświetlenia jest istotną inwestycją. Tutaj też należy zwrócić uwagę, że ówczesny wójt Sulikowa – p. Robert Starzyński posiada wykształcenie inżynierskie z zakresu elektroenergetyki, co mogło mieć znaczenie do wyznaczenia właśnie takiego priorytetu inwestycyjnego.
Dotacje z programu Polski Ład miały wiele cech pozytywnych, ale też i takie, które należy ocenić negatywnie. Nabory prowadzone były w oparciu do deklaratywne oszacowanie inwestycji, nie na podstawie analiz i studiów wykonalności. Gmina nie musiała więc ponosić CAPEX-u do momentu uzyskania informacji o wyborze inwestycji do dofinansowania. Jednocześnie to powodowało, że wiele z tych inwestycji było niedoszacowanych lub przeszacowanych. W przypadku Gminy Sulików udało się trafić prawie idealnie z wartością inwestycji.
Problemy proceduralne związane z realizacją polityki zakupowej oraz wykonaniem projektów.
Optymalnym sposobem udzielania zamówień tego typu jest realizacja na podstawie projektu. W tym przypadku wiązało się to z dużym ryzykiem, dlatego Gmina postanowiła przeprowadzić projekt w formule „zaprojektuj – wybuduj”. W ramach takiej formuły przetarg zostaje rozpisany na podstawie Programu Funkcjonalno-Użytkowego (PFU) zamiast opisu przedmiotu zamówienia, a wybrany wykonawca pełni funkcję jednocześnie projektanta oraz wykonawcy robót. Istotne było również to, że środki przyznane z dotacji miały ograniczony czas liczony do czasu wyboru wykonawcy, powierzenie wykonania osobnego projektu podnosiłyby ryzyko utraty dotacji z uwagi na fakt, że prace projektowe tego typu potrafią trwać od roku do 1,5 roku, a nawet i dłużej.
Po wybraniu formuły udzielenia zamówienia przystąpiliśmy do sporządzenia PFU oraz ogłoszenia przetargu. Przy zamówieniach o takich wartościach trzeba liczyć się z tym, że konkurencja będzie duża, a żaden z konkurentów nie odpuści zamówienia tylko na podstawie wyboru ofert i sprawę będzie rozstrzygała Krajowa Izba Odwoławcza (KIO).
Tutaj również pojawiły się bariery związane z samą dotacją, ponieważ dotacja nie jest udzielana zaliczkowo, lecz na podstawie prolongaty, trzeba było tak sprecyzować warunki zamówienia, aby wykonawca posiadał środki własne do czasu zakończenia prac budowlanych, a grono takich przedsiębiorców już będzie mniejsze i ograniczy się tylko do największych graczy na rynku – mało która firma elektryczna posiada możliwość uzyskania limitu kredytowego na minimum 9 mln PLN.
Ostatecznie sformułowane PFU obejmowało:
- Wymianę obecnych 142 opraw oświetlenia ulicznego na energooszczędne oprawy LED oraz dowieszenie 4 nowych opraw na słupach należących do Gminy Sulików;
- Zaprojektowanie i budowę linii zastępczych wraz z oprawami LED dla 700 punktów świetlnych zlokalizowanych na słupach linii przesyłowych TAURON Dystrybucja SA i słupach wydzielonych TAURON Nowe Technologie, w systemie „Zaprojektuj i Wybuduj”. Szacunkowa długość linii kablowych do wybudowania wynosi 32.000 mb;
- zaprojektowanie i budowę łącznie minimum 181 nowych punktów świetlnych na nowych liniach, w formule „Zaprojektuj i Wybuduj”. Szacunkowa długość linii kablowych do wybudowania wynosi 8.000 mb;
- Zaprojektowanie i budowa minimum 10 szt. nowych szaf sterująco-pomiarowych dla nowych linii i punktów oświetleniowych;
- sporządzenie dokumentacji powykonawczej;
700 punktów świetlnych to nadal spora część istniejącej infrastruktury oświetleniowej, jednak w kierownictwo urzędu postanowiło przyjąć bardziej perspektywiczną wizję – w związku z tym, że do Sulikowa sprowadza się coraz więcej mieszkańców pobliskiego Zgorzelca i Bogatyni (możliwość taniego zakupu działek oraz budowę domów) przewidziano budowę nowych linii w obszarach, które jeszcze są niezamieszkane, ale rozpoczynają się prace budowlane. Nie przyjęcie tego wariantu mógłby spowodować powstanie nowych problemów, gdy kolejne osiedla będą rozbudowywane.
W postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego przygotowaliśmy dwa postępowania przetargowe. Pierwsze zostało unieważnione z powodu tego, że najniższa oferta była wyższa od kwoty jaką zamawiający przeznaczył na realizację zamówienia. W drugim postępowaniu jeden z wykonawców postanowił zmierzyć się w KIO. Dla małych gmin wizja postępowania przed KIO budzi strach i grozę dlatego pobrałem stosowne pełnomocnictwa ze strony gminy, aby reprezentować ją w Izbie. Postępowanie skończyło się dość paradoksalnie – skarżący podniósł trzy zarzuty, z czego w dwóch podnosił, że opisane w PFU wytyczne wskazują na konkretnego wykonawcę, a więc zaburzają uczciwą konkurencję, w ostatnim zarzucił błąd formalny w związku z procedurą wyboru najkorzystniejszej oferty. Pierwsze dwa punkty zostały automatycznie odrzucone przez KIO jako bezzasadne, natomiast w ostatnim punkcie KIO przyznało skarżącemu rację i nakazało zamawiającemu powtórzenie czynności wyboru najkorzystniejszej oferty. W związku z tym Zamawiający wezwał ponownie wykonawców do złożenia wyjaśnień i po powtórzeniu czynności wyboru najkorzystniejszej oferty jego wynik… nie uległ zmianie. Podmiot skarżący nadal miał słabszą ofertę, ale muszę mu pogratulować, bo zrobił komuś na złość i był w KIO w Warszawie, co jak sądzę nie zdarza mu się zbyt często.
Mamy już praktycznie listopad 2025, prace budowlane w Sulikowie trwają, prawdopodobnie w przyszłym roku uda się je zakończyć, a projekt rozpoczął się w 2022 roku, czyli mam 4 lata trwania takiego projektu, a to jeszcze przy przyznanej dotacji. W przypadku, gdyby trzeba było ubiegać się o finansowanie z innego programu niż Polski Ład trzeba byłoby doliczyć 1-2 lata do całego projektu.
Co po zakończeniu etapu realizacji.
Często spotykam się z zarzutami, że inwestycje tego typu są niekorzystne, bo „kto będzie zapewniał serwis i utrzymanie takiej infrastruktury”, a najlepszym serwisantem jest operator. Z praktyki jednak wiem, że serwisy operatora są co najmniej wątpliwe, a na naprawę jednej oprawy gminy czekają miesiącami, na naprawę, którą można wykonać w kilka godzin. Nie jest prawdą, że trudno jest znaleźć serwisanta, wręcz przeciwnie, zazwyczaj w okolicy jest sporo mniejszych podmiotów, które chętnie przyjmą zlecenie na świadczenie serwisu w takiej gminie.
To jednak w dalszym ciągu nie jest koniec działań zwiększających efektywność i autonomię energetyczną Sulikowa. Prace budowlane trwają, jednak samo wybudowanie własnej linii oraz postawienie własnych punktów oświetleniowych nie daje jeszcze pełnej autonomii energetycznej, dlatego w planach jest budowa własnych źródeł wytwarzania energii na potrzeby własne gminy. Źródła te oparte będą o odnawialne źródła energii oraz dające możliwości bilansowania jej z wykorzystaniem magazynów energii. Tutaj mogą pojawić się już większe problemy, przede wszystkim w obszarze pozyskiwania finansowania zewnętrznego – gmina wiejska nie poradzi sobie ze sfinansowaniem takiej inwestycji ze środków własnych, a często takich gmin nie stać na koszty CAPEX-u, który już przy inwestycjach tego typu jest dość wysoki. Do tego dochodzi jeszcze problem formalny – czy taką inwestycję realizować za pomocą klastra energii (co z reguły takim mniejszym gminom odradzam), czy może w formie spółdzielni energetycznej, czy może poprzez powołanie międzygminnej energetycznej spółki celowej (moja autorska koncepcja 😉). Ten ostatni wariant wydawałby się najkorzystniejszy w dłuższej perspektywie i realizowałby zadania gminy wynikające z art. 7 ustawy o samorządzie gminnym. Jednak to jeszcze pieśń przyszłości, ale znając skuteczność i zaangażowanie kierownictwa urzędu gminy w Sulikowie, to prędzej lub później ten projekt dojdzie do skutku.